खालील उतारा वाचून त्याखालील प्रश्न क्रमांक 102 ते 106 यांची उत्तरे द्या एका घराचे दगड काढून दुस-या घरास लावावयाचे असले तरी किती त्रास पडतो हे सर्वास माहीत आहेच. पण हेच दगड चुन्यात पक्के बसविलेले असले तर फारच त्रास पडतो, आणि त्यांतही पहिली इमारत बाधल्यापासून बरीच वर्षे लोटली असली, व चुन्याचा आणि दगडांचा एकजीव होऊन गेला असला, तर एक दगड सोडविण्यास किती मारामार पडते, हे कोणास सांगावयाला पाहिजे असे नाही; तात्पर्य, कोणत्याही जड़ द्रव्यांचा संनिकट संयोग करून त्यापासून एक पिंड केला असता तो पिंड मोडून त्याच्या घटकांचा निराळा पिङ बनविणे हे अतिशय कष्टाचे काम आहे, हे प्रत्येकाने कबूल केले पाहिजे. । सामाजिक घडामोडींचाही असाच प्रकार आहे, प्रथम व्यक्तीच्या शरीररचनेचा विचार करा. आरभी है शरीर समजातीय द्रव्याचे झालेले असून, पुढे ते जसजसे वाढत जाते तसतसे त्यांत विषमजातित्व उत्पन्न होत; व ज्या मानाने त्यात विषमजातित्व उत्पन्न होते त्या मानाने त्यात अधिकाधिक दाढर्य उत्पन्न होऊन बाह्य संस्कारात ते अधिकाधिक प्रतिबंध करु लागते. कोवळे वेळू, लहान झाडांच्या फांद्या किंवा तरुण मुलांचे अवयव यात किती लवचीकपणा असतो बरे ? वाढ खुटून प्रत्येक अवयवात काठिण्य आल्यावर, कोणत्याही मनुष्यास चागली कसरत शिकता येत नाही, ही प्रत्येकाच्या पाहण्यातली गोष्ट आहे. सामाजिक शरीरातही परिणतीमुळे अशाच त-हेचे काठिण्य उद्भूत होते. कोणताही समाज एकदा वाढीस लागला, आणि श्रमविभागामुळे त्यास भिन्नावयवित्व प्राप्त झाले, व त्यात निरनिराळे वर्ग उत्पन्न होऊन ते निरनिराळ्या क्रिया करू लागले म्हणजे त्याचे रूपांतर करू पाहणा-या गोष्टीस त्याकडून मोठा प्रतिबंध होऊ लागतो. राज्य, धर्म, सैन्य, लोकाचार यासबंधाने ज्या रीती एकदा रूढ होऊन जातात त्यात फिरून बदल करणे अत्यंत दुरापास्त होऊ लागते, पूर्वापार चालत आलेल्या चालीत विचारदृष्ट्या कितीही विसंगतता दिसली तरी त्या सोडणे किती जिवावर येते हे बालविवाह, केशवपन, सुतक इत्यादी प्ररूढ चालीचा विचार करता, तेव्हांच लक्षात येणार आहे. समाजातील शेकडा नव्याण्णव लोकांची स्थिती अंधपरंपरेप्रमाणे असते. मळलेल्या वाटेच्या बाहेर एक पाऊल टाकल्यानेसुद्धा आपणावर मोठा भयंकर प्रसंग गुदरेल असा धाक त्यास क्षणोक्षणी वाटत असतो.106. लवचीकपणा कोणात असतो ?

• A. सामाजिक घडामोडीत
• B. शरीर रचनेत
• C. बाह्यरचनेत
• D. कोवळे वेळ, झाडाच्या फांद्या, तरुण मुलाचे अवयव-